از نيمه دوم قرن بيستم تا کنون الگوهای متفاوتی از مدلهای رشد و توسعه صنعتی در جهان تجربه گرديده است. تجارب موفق ايتاليا در شکل دهی به خوشه های صنعتی و سپس تجارب موفق بسياری از کشورها در پذيرش و بکار گيری اين الگو در جهان، همگرايی بنگاههای کوچک و متوسط مقياس SMEs، نهادهای عمومی و دولتی و بخشهای خدمات دهنده پشتيبان را در محدوده جغرافيايی خاصی امکان پذير نمود. نظريه خوشه های صنعتی پورتر در دهه 1990 و تداوم ادبيات مربوطه توسط سايرين، پشتيبانی نظريه مربوطه را به گونه مناسبی بوجود آورده است.در خوشه های صنعتی بنگاههای اقتصادی با سرمايه انسانی ماهر و نيمه ماهر و يکسری نهادهای عمومی برآمده از اين بنگاهها در فضای جغرافيايی مشخصی از محدوده های قانونی و خدماتی شهرهای بزرگ و مزيت دار در زمينه توليد کالاها و خدمات خاص، قرار ميگيرند. ارتباطات عمودی و افقی برقرار شده بين اين عناصر، فرآيند رقابت پذيری و بهره برداری از صرفه های اقتصادی ناشی از مقياس، تنوع و تجمع محلی و شهری را امکان پذير مينمايد.

مفهوم خوشه های صنعتی به علت تازه بودن و عدم استحکام کافی در نظريه پردازی هنوز دارای ابهاماتی در تعريف و کاربرد است. هرچند ايده خوشه صنعتی توسط پورتر در 1990 شروع شد ولی پس از آن تعاريف متعددی از يک خوشه صنعتی ارائه گرديد .

در عمل تعريف خوشه های صنعتی مشکل است . مخصوصاً اگر بخواهيم در يک تعريف کليه ابعاد خوشه ای را مطرح سازيم .از طرفی ابعاد فضا و زمان مهمترين فاکتورهای مؤثر بر سياست گذاری خوشه ای هستند که تصميم در خصوص برنامه های خوشه ای را تحت تأثير قرار می دهند . از طرف ديگر داده ها ومواد به کار رفته، ممکن است محدوديتهايي را بر تعريف خوشه اعمال نمايند.

تعاريف متفاوتی که برای خوشه توسط محققين ارائه شده عبارت است از:

1- گروهی از شرکتهای دارای پيوندهای عمودی قوی و مستقر در يک منطقه که از لحاظ جغرافيايی لزوماً به يکديگر نزديک نيستند ( Porter, 1990) .

2- تعريف دوم و جديدتر پورتر: خوشه عبارت است از تمرکز جغرافيايي نهادها و شرکتهای مرتبط با يکديگر در يک حوزه خاص( Porter, 1998 ) .

3- تمرکز بخشی جغرافيايي بنگاهها را خوشه گويند . چنين تمرکزی باعث برخورداری از صرفه جوئی های بيرونی می گردد . وجود خوشه همچنين باعث جذب کارگزاران بازارهای دوردست شده و به ظهور خدمات تخصصی در زمينه های فنی،مالی و مديريتی کمک می کند.( Humphrey & Schmitz, 1998).

4- خوشه ها گروههايي از شرکتها و سازمانهای قرار گرفته در يک منطقه جغرافيايي مشخص هستند که به وسيله وابستگی های درونی يک ارتباط درون گروهی از محصولات و خدمات را تشکيل می دهند ( Ketels, 2003 ).

5- به طور بالقوه صنايع رقابتی ، ميل به خوشه شدن در اقتصاد را دارند ، که بر اساس داده ها ، مهارتها و زيربناهای مشترک ، سامان می يابند . مفهوم خوشه کراراً به عنوان يک ساختار عملياتی برای سياست به کار گرفته شده است( مبانی نظری و مستندات برنامه چهارم توسعه 1383 ).

نکات اصلی مورد اشاره در تعاريف ارائه شده عبارت است از:

1- تمرکز در يک منطقه جغرافيايي

2- وجود ارتباط درون بنگاهی و درون صنعتی بين بنگاههای عضو

3- در طول هم قرار گرفتن بنگاهها در درون خوشه ( ارتباطات عمودی )

4- وجود سازمانهای غيرتجاری در کنار بنگاههای تجاری در درون يک خوشه

5- همکاری بين بنگاهها و انجام اقدامات مشترک و جمعی

6- وجود رقابت بين اعضا

7- هم رشته بودن بنگاهها در يک شاخه يا دسته صنعتی خاص (تشکيل زنجيره ارزش)

8- وجود تهديدها و فرصتهای مشترک برای بنگاههای درون خوشه

9- پيدايش خدمات تخصصی فنی ، مديريتی و مالی در خوشه

10- وابستگی به يک منطقه خاص جغرافيايی – اقتصادی

11- برهم افزايی رقابت و همکاری در خوشه

12- کارایی جمعی و بهره برداری از صرفه های اقتصادی بيرونی

در يک تعريف جامع يک خوشه صنعتی مجموعه ای از بنگاههای اقتصادی متمرکز در يک مکان جغرافيايي در يک منطقه اقتصادی را شامل می شود که برای توليد يک يا چند محصول نهايي مشابه و مرتبط برای کسب صرفه های اقتصادی بيرونی با يکديگر ارتباطات عمودی و افقی برقرار نموده و ضمن رقابت با يکديگر در بسياری از موارد همکاری جمعی و اقدامات مشترک دارند . ارتباط درونی اين بنگاهها کاهش دهنده هزينه ها و تسهيل کننده؛ دسترسی به نهاده ها ، دانش و فناوری توليد ، بازارهای فروش و تأمين نيازهای مشتری خواهد بود.

شرکت شهرکهای صنعتی استان اصفهان در راستای سياست شناخت و توسعه خوشه های صنعتی کشور تا کنون 25 خوشه صنعتی را در سطح استان اصفهان شناسايي نموده که توسعه 7 خوشه از آنها در حال مطالعه و اجرا می باشد.



                                         - خوشه هاي صنعتي فعال           - خوشه هاي صنعتي شناسايي شده